Morphophonological, morphosyntactic, and iconic constraints governing irreversible nominal and verbal bicoordinatives in Turkish

Çalışma, burada bicoordinative olarak adlandırılan Türkçedeki kalıplaşmış ad ve eylem ikilemelerini düzenleyen yapısal ilkeleri incelemektedir. Bu tür eşbağımlı ikili yapılar betimleyici çalışmalarda uzun süreden beri incelense de, bu ikili yapıları düzenleyen kurallar henüz tam olarak belirlenememiştir. Çağdaş Türkçe ve Eski Türkçeden görece geniş bir veri kümesine dayanan bu çalışma, söz konusu yapıların aslında kurallı olduğunu, biçimsesbilimsel, biçimdizimsel ve görüntüsel kısıtlamaların düzenli etkileşimiyle ortaya çıktığını savunmaktadır. Bu kısıtlamalar, çalışmada Dizilim İlkeleri (OPri) olarak ele alınmaktadır. İncelemede, bakışımsız ikilemelerin kalıplaşmış dizilimini belirleyen ve öncelemeli olarak etkileşim halinde olan yedi kural tanımlanmaktadır. Bu kurallar, sesbirimsel ve seslem yapısına dayalı özelliklerden, olay yapısı ve anlamsal sıralamayı yansıtan daha üst düzey görüntüsel ilişkilere kadar uzanmaktadır. Seslem örüntüsündeki dengenin bozulduğu durumlarda, seslem yapısı ve seslem sayısındaki farklılıkların sesbirimsel tercihleri geçersiz kıldığı gösterilmektedir. Çalışma, bu ilkelerin yalnızca Çağdaş Türkçeye özgü olmadığını, Eski Türkçede de aynı biçimde işlediğini ortaya koymaktadır. Çalışma ayrıca, ikilemeleri daha geniş bir öbek yinelemeli eşbağımlama modeli (BiCo–TriCo–MulCo) içinde ele alarak, ikilemelerin daha büyük eşbağımlı dizilerin temel yapıtaşları olduğunu göstermektedir. Önerilen kuramsal çerçeve, kalıplaşmış eşbağımlamanın bütüncül ve veriye dayalı bir açıklamasını sunarak Türk dilbilimine, eşbağımlama kuramına ve tipolojik araştırmalara katkıda bulunmaktadır.

Anahtar Sözcükler: Türk dilbilimi, İkileme, Eşbağımlama, Dizilim ilkeleri, Titreşimsel önceleme, Biçimsesbilim, Görüntüsellik, Tipoloji