Nyelvészeti megjegyzések a Dentumoger elnevezéshez

Bu bölüm, Anonymus’un Gesta Hungarorum adlı eserinin 1, 3, 5 ve 14. bölümlerinde beş kez geçen ve halk adı, orada yaşamaya devam eden Macar topluluklarının adı, anayurdun adı ve İskitya’nın başka bir adı olarak kullanılan Dentumoger adına yeni bir dilbilimsel açıklama getirmektedir. Gottfried Schwarz ve Dánkovszky’den Németh, Pais, Györffy, Ligeti, Juhász, Róna-Tas, Sándor, Komar, Türk ve Sudár’a uzanan önceki yorumlar eleştirel olarak gözden geçirilir. Macarca bir küçültme ekiyle yapılan açıklamaların (Den+tü, ‘Donets Macarları’) Macarcanın biçim bilgisi, anlam bilgisi ve söz dizimiyle çeliştiği, çünkü Macarcada bir yer adının ancak -i sıfat ekiyle niteleyici olabildiği; Hetumoger varsayımının ise ses bilgisi bakımından savunulamayacağı ileri sürülür. Yazar Dentü öğesini Don ırmak adının Türkçedeki ince ünlülü biçimi Den ile Türkçe +DX (+tu/+tü) sıfat yapım ekinden türetir ve Kırgızca soltu, Nogaytu yer adı ile Uygurca Quduqti, Tërekti ve Sarimsaqti yer adlarını örnek gösterir. Latince moger yazımı magyer olarak okunur; böylece iki dilli Macar ya da Kabar seçkinlerince oluşturulmuş olabilecek Eski Macarca *dentü magyer ‘Don Macarları’ yapısına ulaşılır. Adın halk adından ülke adına, coğrafi ada ve sonunda İskitya’nın adına dönüşmesi eksilti, ad aktarması (metonimi) ve parça-bütün ilişkisiyle açıklanır. Anonymus, Prümlü Regino ve Viterbolu Gottfried’in tanıklıkları, adın kökeni ve Bulgar-Türk ile Alan alıntılarının coğrafyası birlikte değerlendirilerek Dentumoger Don boyuna ve Don’un batısına yerleştirilir; Kézai’deki Dentia ve Mogoria biçimleri de Dentumoger’den türemiş ikincil biçimler olarak değerlendirilir.