Katkısız eylem yapılarının metinsel eşdizimliliği

Meltem Ayabakan İpek

doi:10.5281/zenodo.18187319

Katkısız eylem yapılarının metinsel eşdizimliliği

Yazarlar

Meltem Ayabakan İpek

Ankara Üniversitesi

https://orcid.org/0000-0002-8471-9682

DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.18187319

Anahtar kelimeler:

Katkısız eylemler, katkısız eylem yapıları, metinsel eşdizimlilik, konusal roller, üye yapısı

Özet

Bu çalışma çalışmasında katkısız eylem yapılarının ortaokul Türkçe ders kitaplarındaki metinsel eşdizimlilik görünümleri konusal rolleri ve üye yapıları çerçevesinde araştırılmıştır. Tümce içinde kendi başına bulunmayan, başka bir eylem ya da adsılla birlikte kullanılan ve soyutluk derecesi yüksek olan katkısız eylemler (Butt, 2003) sözlüksel ya da sözdizimsel olarak bir adla birlikte kullanılmayı gerektirmektedir. Bu gerektirim sonucunda ortaya çıkan katkısız eylem yapılarının ortaokul Türkçe ders kitaplarındaki metinlerde nasıl yer aldığının belirlenmesi ve anlambilim-sözdizim arakesitinde, başka bir ifadeyle katkısız eylem yapılarının metinsel eşdizimlilik ağı içerisinde irdelenmesi çalışmanın temel amacını oluşturmaktadır.

Bu çalışmanın konusu ve amacı gereği ortaya çıkan karmaşık veri katmanlarının çözümlenebilmesi için Veri Madenciliğine başvurulmuş, MEB onaylı 5., 6., 7., ve 8. sınıf Ortaokul Türkçe ders kitaplarıyle Python 3.10.8 programlama dili VsCode IDE’si ve Pandas kütüphanesinde özel amaçlı bir derlem oluşturulmuştur. Derlemden elde edilen veriler tümevarım ve tümdengelim yöntemleriyle birlikte Eşdizim Yöntemi kullanılarak çözümlenmiştir. Çözümlemeler sonucunda al-, at-, et-, dur-, ol- ,yap- ve ver- katkısız eylemlerinin farklı adlarla birleşerek katkısız eylem yapısına dönüştüğü ve dengeli olmayan sıklık dağılımıyla kitaplarda yer aldığı belirlenmiştir. Ortaokul Türkçe ders kitaplarında sunulan katkısız eylem yapılarının metin tümcelerinde sözdizimsel konum değişkenliği gösterdiği ve üye yapılarında konu, kılıcı, deneyimleyen başta olmak üzere Frawley (1992)’nin ulamlamasındaki tüm konusal rolleri farklı sıklıklarda taşıdığı tespit edilmiştir.

Bu araştırmanın bulguları ışığında ulaşılan vargıların Türkçedeki katkısız eylemlerin ve katkısız eylem yapılarının didaktik görünümünü ortaya koymakla birlikte Türkçenin hem anadili hem de yabancı dil olarak öğretimine katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Ayrıca bu çalışma çalışmasının Türkçenin konusal rol hiyerarşisinin oluşturulmasına öncülük edeceği ve konusal rollerle ilgili yapılacak sonraki çalışmalara kuramsal altyapı oluşturacağı savunulmaktadır.

Yazar Biyografisi

Meltem Ayabakan İpek, Ankara Üniversitesi

Dr. Meltem Ayabakan İpek, dilbilim alanında araştırmalar yürüten bir akademisyendir. Araştırmaları özellikle katkısız eylem yapıları, anlambilim ve Türkçenin öğretimi üzerine odaklanmaktadır. Yazarın 2024 yılında Ankara Üniversitesi'nde tamamladığı doktora tezinden üretilen bu eseri, katkısız eylem yapılarının metinsel eşdizimliliğini incelemektedir.

Referanslar

Aitchison, J. (2003). Words in the mind. An introduction to the mental lexicon (3. baskı). Oxford: Blackwell.

Aksan, Y., Mersinli, Ü. ve Yaldır, Y. (2011). İlköğretim Türkçe Ders Kitapları Derlemi ve Türkçe Ulusal Dil Derlemi Örneklemindeki Sözcük Sıklıkları. Türkçe Öğretimi Üzerine Çalışmalar (1. baskı).

Aksan, Y. ve diğerleri (2012). Construction of the Turkish National Corpus (TNC). In Proceedings of the Eight International Conference on Language Resources and Evaluation (LREC 2012). İstanbul. Türkiye. http://www.Irec-conf.org/proceedings/Irec2012/papers.html

Aksan, Y. (2011). Derlem temelli sözcük anlambilimi çalışmalarının Türkçenin eğitimine katkısı. Türkçenin eğitimi-öğretiminde kuramsal ve uygulamalı araştırmalar. Die Blaue Eule, Esen.

Aksan, Y., Aksan, M., Mersinli, Ü., & Demirhan, U. U. (2017). A frequency dictionary of Turkish. London: Routledge. Önizleme sürümü

Aksan, M. & Aksan, Y. (2018). Linguistic corpora: A view from Turkish (pp. 301-327). Kemal Oflazer & Murat Saraçlar (Eds.) Studies in Turkish Language Processing. Springer Verlag.

Akşehirli, S. (2013). Türkçede Et- Katkısız Eyleminin Sözlüksel İşlevleri. Turkish Studies- International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 8/9 Summer 2013, p. 481-494, ANKARA-TURKEY.

Anthony, L. (2018). AntConc (Version 3.5.7) [Computer Software]. Tokyo, Japan: Waseda University. http://www.laurenceanthony.net/software

Aslanoğlu, A. E. (2007). PIRLS 2001 Türkiye Verilerine Göre 4. Sınıf Öğrencilerinin Okuduğunu Anlama Becerileriyle İlişkili Faktörler (yayımlanmamış doktora çalışmai). Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eğitim Bilimleri Anabilim Dalı Ölçme ve Değerlendirme/Psikometri Programı. Ankara.

Baker, P., Hardie, A. Ve McEnery, T. (2006). A Glossary of Corpus Linguistics. Edinburgh University Press.

Bakırlı, Ö. C. ve Düzdemir, Ş. (2010). E. Hemingway’in “Farewell to Arms” Adlı Romanında “Savaş” Olgusuna Bakış Açısını “Eşdizimlilik” Çerçevesinde Saptamaya Yönelik Bir Uygulama Çalışması. C.Ü. Sosyal Bilimler Dergisi, Aralık 2010, Cilt: 34, Sayı: 2, 76-80.

Beaugrande, R. (2011). Text Linguistics. İçinde Zienkovski, J., Östman, J.O., Verschueren, J. (2011). Discursive Pragmatics. John Benjamins Publishings Company.

Biber, D. (1986). Spoken and written textual dimensions in English: resolving the contradictory findings, Language 62 (2): 384-414.

Biber, D., Johansson, S., Leech, G., ve diğ., (1999). Longman grammar of spoken and written English. Harlow: Longman.

Brugman, Claudia (2001). “Light Verbs and Polysemy” Language Sciences 23, 551-578

Butt, M. (2003). The Light Verb Jungle. In Harvard Working Papers in Linguistics, G. Aygen, C. Bowern, and C. Quinn (haz.) 1–49. Volume 9, Papers from the GSAS/Dudley House Workshop on Light Verbs.

Chomsky, N. (1957). Syntactic structures. Mouton.

Chomsky, N. (1965). Aspects of the Theory of Syntax, MIT, Cambridge, Mass.

Erman, B., & Warren, B. (2000). The idiom principle and the open choice principle. Text 20, 1: 29–62 içinde Mutlu, G. ve Kaşlıoğlu, Ö. (2016). Vocabulary Size and Collocational Knowledge of Turkish EFL Learners. Eğitimde Kuram ve Uygulama, Journal of Theory and Practice in Education: 1231.-1252.

Evans, V. (2012). Cognitive Linguistics. WIREs Cogn Sci 2012. doi: 10.1002/wcs.1163.

Fillmore, C. (1975). An alternative to checklist theories of meaning. Proceedings of the Berkeley Linguistics Society. 1975, 1:123-131.

Firth, J.R. (1957). Modes of meaning. İçinde J.R. Firth (Ed.), Papers in Linguistics 1934-1951. (s. 190-215). Oxford: Oxford University Press.

Foster, P. (2001). Rules and routines: A consideration of their role in the task-based language production of native and non-native speakers. In M. Bygate, P. içinde Mutlu, G. ve Kaşlıoğlu, Ö. (2016). Vocabulary Size and Collocational Knowledge of Turkish EFL Learners. Eğitimde Kuram ve Uygulama, Journal of Theory and Practice in Education: 1231.-1252.

Ganji, M. (2012). The Effects on Reading Comprehension of Lexical Collocation Instruction, Subject Matter Knowledge and Cultural Schema. Theory and Practice in Language Studies. doi:10.4304/tpls.2.1.105-112.

Gries, S. TH. (2009). Quantitative Corpus Linguistics With R. A Practical Introduction. Routledge, New York.

Halliday, M. A. K., & Hasan, R. (1976). Cohesion in English. London: Longman (English LanguageSeries 9).

Hanks, P. vd.(2006). “German Light Verb Constructions in Corpora and Dictionaires” International Journal of Lexicography, Vol. 19 No. 4, 439-457.

Herbst, T. (1996). What are collocations: Sandy beaches or false teeth? English Studies, 77(4), 379–393.

Jones, S. ve Sinclair, J. (1974). English lexical collocations: A study in computational linguistics. Cahiers de Lexicologie, 23(2), 15-61.

Karimi-Doostan, G. (2005). “Light Verbs and Structural Case”. Lingua 115, 1737–1756.

Kearns, K. (2002). Light Verbs in English. In http://www.ling.canterbury.ac.nz/documents.

Lakoff, G. ve Thompson, H. (1975). Introduction to cognitive grammar. Proceedings of the Berkeley Linguistics Society. 1975, 1:295-313.

Langacker, RW. (1978). The form and meaning of the English auxiliary. Language, 1978, 54:853-882.

Leech, G. (1974). Semantics. Harmondsworth: Penguin.

Maouene, J. (2011). “Object associations of early-learned light and heavy English verbs” First Language, 31(1), 109-132.

Men, H. (2018). Vocabulary Increase and Collocation Learning, Chapter 2 The Notion of Collocation, DOI 10.1007/978-981-10-5822-6_2.

Mersinli, Ümit & Yeşim Aksan (2016) A Methodology for Multi-word Unit Extraction in Turkish. TurCling 2016, 27-31.

Milton, J. (2013) Measuring the contribution of vocabulary knowledge to proficiency in the four skills. Eurosla Monographs Serıes 2, L2 vocabulary acquisition, knowledge and use, 57-78.

Nesselhauf, N. (2004). What are collocations? D. Allerton, N. Nesselhauf, & P. Skandera

(Haz.), Phraseological units: Basic concepts and their application (s. 1–21). Basel: Schwabe.

Özbay, A. Ş. (2016). The Potential of Corpus-Based Collocation Instruction on the Awareness Level of the Turkish EFL Students in Terms of Reading. EPİC Series in Language and Linguistics. Sayı 1, s. 331-340.

Özder, H., Konedralı, G. ve Doğan, H. (2012). İlkokul Beşinci Sınıf Öğrencilerinin Okuduğunu Anlama Becerilerinin Değerlendirilmesi. Uluslararası Eğitim Programları ve Öğretim Çalışmaları Dergisi. Cilt: 2, Sayı: 4.

Püsküllüoğlu, A. (1998). Türkçe deyimler sözlüğü (2. baskı). Ankara: Arkadaş Yayınevi.

Sinclair, J. (1966). Beginning the study of lexis. İçinde C. Bazell, J. Catford, M. Halliday & R. Robins (haz.), In memory of J. R. Firth (pp. 410-430). London: Longman.

Sinclair, J. (1987). Collocation: A progress report. In R. Steele & T. Threadgold (Haz.), Language topics: Essays in honour of Michael Halliday (Sayı, 2, s. 319–331). Amsterdam: Benjamins.

Sinclair, J. (1991). Corpus, Concordance, Collocation. Oxford: OUP.

Sinclair, J. (2004). Trust the text. London: Routledge.

Stevenson, S. vd.(2004). “Statistical Measures of the Semi-Productivity of Light Verb Constructions” Proceedings of the Workshop on Multiword Expressions: Integrating Processing,1-8 Halliday, et al. (Haz.), In memory of J. R. Firth (s. 410–430). London: Longman.

Stubbs, M. (1996). Text and corpus analysis: Computer-assisted studies of language and culture. Oxford: Blackwell.

Subaşı, L. (1988). Dilbilimi Açısından Deyim Kavramı ve Türkiye Türkçesindeki Örneklerin İncelenmesi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Çalışmai. Ankara Üniversitesi, Ankara.

Subaşı Uzun, L. (1991). Deyimleşme ve Türkçede Deyimleşme Dereceleri. Dilbilim Araştırmaları 1991, 29-39.

Talmy, L. (1975). Syntax and Semantics 4. New York: Academic Press; 1975, 181-238.

Türk Dil Kurumu. (t.y.). Güncel Türkçe Sözlük. Erişim tarihi: Mayıs, 2024, https://sozluk.gov.tr/

Uçar, A. (2007). Eylemde Çokanlamlılık ve Sözlük Girdisi Olarak Katkısız Eylemler. XXI. Ulusal Dilbilim Kurultayı Bildirileri.

Uçar, A. (2010). Light Verb Constructions in Turkish Dictionaries Are they submeanings of polysemous verbs?. Dil ve Edebiyat Dergisi, 7(1), 1-17.

Uzun, G. L., Bozkurt, Ü. ve Erdoğan, T. (2011). Okuma süreci, okuma çıktıları ve yaratıcı okuma: İlköğretim öğrencileri üzerine gözlemler. Theoretical and Applied researches on Turkish Language Teaching (haz. G. L. Uzun ve Ü. Bozkurt). Essen: Die Blues Eule.

Ülper, H., Çetinkaya, G. ve Bayat, H. (2017). Okuduğunu Anlama Testinin Geliştirilmesi. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi. Cilt:18, Sayı:1, s. 175-187.

van Dijk, T.A. (1977). Text and context. Longman.

Wu, K. (2015). The Effect of Teaching Collocations on the Student’s Perceptions toward Language Learning. Studies in English Language Learning. ISSN 2372-9740 (Print) ISSN 2329-311X.Vol. 3, No. 3.