Türkçede ünlü formantlarının meta-analitik incelenmesi: Yöntembilimsel farklılıklar ve etkileri

Yazarlar

Ali Çağan Kaya
Hacettepe Üniversitesi
https://orcid.org/0009-0007-9386-9766
Emre Yağlı
Hacettepe Üniversitesi
https://orcid.org/0000-0002-1044-9018
DOI: https://doi.org/10.7816/imuling-15-2025-01X008

Özet

Türkçede ünlü formantlarına odaklanan araştırmalar niceliksel olarak zengin bir birikim oluşturmasına karşın, bu çalışmalar arasında belirgin bir yöntem birliği bulunmamaktadır. Bu çalışma, ölçünlü Türkçenin ünlü formantlarını konu alan araştırmalardaki yöntembilimsel farklılıkları ve bu farklılıkların formant değerleri üzerindeki etkisini inceleyen bir meta-analiz sunmaktadır. Çalışma kapsamında, ölçünlü Türkçe üzerine yürütülen 16 araştırma taranmış ve bu araştırmaların yöntembilimsel ölçütleri bir veri tablosuna kodlanarak çalışmanın verisi oluşturulmuştur. Verilerin çözümlenmesinde R programlama dili kullanılarak her bir ünlü ses için ayrı ayrı karma etkiler modelleri oluşturulmuştur. İncelme sonuçları, modellerdeki rastgele etkilerin (çalışma ve çalışma-ünlü etkileşimi), sabit etkilere (cinsiyet, materyal türü, konuşmacı sayısı, kayıt ortamı, kayıt aleti, örnekleme hızı, normalizasyon yöntemi) kıyasla değişkenliği açıklamada istatistiksel olarak daha belirleyici olduğunu göstermiştir. Bu bulgu, formant değerlerindeki değişkenliğin büyük ölçüde çalışmalarda açıkça raporlanmayan veya standartlaştırılmayan örtük yöntemsel tercihlerden kaynaklandığını ortaya koymaktadır. Çalışma, Türkçedeki sesbilgisel betimlemelerin güvenilirliği ve karşılaştırılabilirliği için yöntemsel şeffaflığın, açık veri paylaşımının ve standart ölçüm protokollerinin gerekliliğini vurgulamaktadır. 

Anahtar Sözcükler: Ünlü formantları, Sesbilgisel betimleme, Meta-analiz, Yöntembilim

Yazar Biyografileri

Ali Çağan Kaya, Hacettepe Üniversitesi

Ali Çağan Kaya, Hacettepe Üniversitesi İngiliz Dilbilimi Bölümünde lisans eğitimine yüksek onur derecesiyle devam eden bir araştırmacıdır. Temel çalışma alanları deneysel sesbilgisi (akustik fonetik), psikodilbilim ve hesapsal araç geliştirmedir. Araştırmalarında özellikle Türkçenin ünlü formantları, göz izleme (eye-tracking) ve pupillometri (göz bebeği ölçümü) gibi deneysel yöntemler üzerine odaklanmaktadır. Ankara Üniversitesi Beyin Araştırmaları Merkezinde (AUBAUM) araştırmacı stajyer olarak görev almış; Praat, R (LMM, GAMM) ve Python gibi hesapsal araçları kullanarak karmaşık veri modelleme süreçlerinde yetkinlik kazanmıştır. TÜBİTAK 2209-A kapsamında "Ölçünlü Türkçenin Ünlü Formant Frekansları" başlıklı projeyi yürütmektedir. Akademik literatüre metodolojik katkı sunmak amacıyla "VowSpace" (ünlü formantı analizi ve normalizasyonu aracı) ve yapay zekâ destekli "Praanscribe" (Praat için yarı otomatik segmentasyon aracı) gibi açık kaynaklı yazılımlar geliştirmiştir. Ayrıca, "Çağdaş Dilbilim Yazıları I" kitabında Türkçenin ünlü formantları üzerine meta-analitik bir bölümün eş yazarıdır. Deneysel araştırmalarının yanı sıra Hacettepe Üniversitesi Dilbilim Topluluğunun başkanlığını da yürütmektedir.

Emre Yağlı, Hacettepe Üniversitesi

Doç. Dr. Emre Yağlı, Hacettepe Üniversitesi İngiliz Dilbilimi Bölümünde öğretim üyesidir. Lisans (2009), yüksek lisans (2012) ve doktora (2018) derecelerini Hacettepe Üniversitesi’nde tamamlamıştır. Doktora çalışmasında Türkçede toplum-sesbilgisel değişkenler ve dinleyici algısı üzerine odaklanmıştır. Çalışma alanları toplumdilbilim, sesbilim-toplumdilbilim arakesiti, dil ideolojileri ve söylem çözümlemesidir. Ulusal ve uluslararası hakemli dergilerde yayımlanmış çok sayıda makalesi ve kitap bölümü bulunmaktadır. Değişkeci toplumdilbilim, dilde varyasyon ve sosyal anlam üretimi konularında çalışmalar yürütmektedir.

cover image

Cilt

Çağdaş Dilbilim Yazıları I

Sayfalar

170-192

Gelecek

31 December 2025

Dizi

Çağdaş Dilbilim Araştırmaları

Bölümler

Telif Hakkı (c) 2025 Yazarlar ve Editörler

Lisans

Creative Commons License

Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.

Nasıl Atıf Yapılır

Kaya, A. Çağan, & Yağlı, E. (2025). Türkçede ünlü formantlarının meta-analitik incelenmesi: Yöntembilimsel farklılıklar ve etkileri . In O. Çınar, F. Başbuğ, & H. Aydemir (Eds.), & (Ed.), Çağdaş Dilbilim Yazıları I (Vol. I, pp. 170-192). Artsurem Publishing. https://doi.org/10.7816/imuling-15-2025-01X008